Klaar,
Karl-Engelhard:
Seite 30
*******************
"Die Herrschaft der Eppensteiner in Kärnten"
Nr. 38 (1035 Mai -
1036 März)
Adalbero verliert durch
Hofgerichtsurteil sein Herzogtum mit den Marken und wird samt seinen
Söhnen verbannt (Bamberg 1035 Juni).
Um das erledigte Herzogtum bemüht sich des Kaisers Vetter, Konrad der Jüngere, dem es dann
auch gelegentlich eines Hoftages zu
Augsburg zugesprochen wird (1036 Febr. 2). Zur selben Zeit tötet
der abgesetzte Adalbero seinen
heimischen Hauptgegner, den Grafen
Wilhelm, und sucht alsdann in Ebersberg Zuflucht.
Die mehrfach sich überschneidenden, zum Teil zeitlich
Auseinanderliegendes zusammenziehenden Quellen zu diesen Ereignissen
werden
hier gemeinsam vorgeführt. Übersichten, teilweise mit Abdruck
der Quellen, bieten MdC 3 nrn. 248-252, Reg. Bambg. 1 nr. 209 und RI
31/1 nrn. 225d, 225f, 227, 232a.
I. Allgemeine Zeugnisse zum Bamberger Prozeß und seinen Folgen.
a1) Paulo post
(bezieht sich auf Ereignisse des Jahres 1027) Adelbero, dux Histrianorum sive Carintanorum,
reus maiestatis victus ab
imperatore cum filiis suis exulatus est, et ducatum eius iste Chuono ab imperatore suscepit, quem
ducatum pater eiusdem Chuononis
dudum habuisse perhibetur.
D: Wipo, Gesta Chuonr. II. c. 21, ed. Bresslau, 41, ed. Tril1mich, 578.
a2) Eodem anno Adelbero dux Carantanorum
imperatoris gratiam perdens ducatum amisit et in exilium missus est.
D: Wipo, Gesta Chuonr. II. c. 33, ebd. 53 bzw. 598.
b1) (Kaiser KONRAD II.) pentecosten vero Bavenberg egit; unde
expeditionem suum in Liutizios serio mandavit.
D: Ann. Hildesh. ad a. 1035, ed. Waitz, 39.
b2) (Kaiser KONRAD II.) purificationem vero sanctae Mariae
Augustburg egit; ubi et publicum cum cunctis circumiacentium
regionum prirmoribus conventum habuit, in quo patruelis suo Chuonrrado
ducatum Carentiorum commisit. Adalberonem maiestatis
reum priori anno dimovit. Hisdem diebus idem Adaelbero Willehelmum
comitem interfecit et postea in castellum Eresburgh causa
latendi confugit.
D: Ann. Hildesh. ad a. 1036, ebd. 40.
b3) Beide Stellen der Hildesheimer Annalen übernimmt fast
buchstäblich der Annalista Saxo ad a. 1035 und ad a. 1036, ed.
Waitz, 679.
c1) Adalbero dux Carentani et Hystrie amissa
imperatoris gratia ducatu quoque privatus est.
D: Herim. Aug. chron. ad a. 1035, ed. P e r t z, 122, ed. B u c h n e
r, 668.
c2) Counradus, patruelis imperatoris, patris sui ducatum in Carentano et in
Histria, quem Adalbero
habuerat, ab imperatore recepit.
D: Herim. Aug. Chron. ad a. 1036, ebd. 122 bzw. 670.
d) Imperator
Chonradus placitum
suum in Papinperc habuit, ubi Adalpero
dux Karintanorum deponitur, Chonrado
in ducatum
succedente illi.
D: Ann. Altah. maior. ad a. 1035, ed. Oefe1e, 19.
e) Chuonradus Imperator [...] Chuonrado patrueli suo ducatum Adalberonis in Carentano illo
deiecto commisit.
D: Ann. Sangall. maior. ad a. 1036, ed. A r x, 84.
f) Imperator natalem Domini
Argentine feriavit, purifieationem [...] Mariae Augustae peregit, ubi publicum
conventum tenuit, in quo
Conradum patruelem suum ducem Carentinorum constituit, a quo
ducatu priori anno Adelberonem maiestatis reum amovit. Hoc
tempore Adelbero Willhelmum comitem interfecit, sieque in
castellum suae munitionis confugit.
D: Ann. Magdeburg. ad a. 1036 (nach Ann. Hildesh., s. o.), ed. Pertz,
170.
II. Zum Ablauf des Bamberger Prozesses im einzelnen ist die Hauptquelle
ein Schreiben eines in Mainz weilenden Wormser Geistlichen
G. an seinen Diözesanbischof Azecho vom Sommer 1035:
Dignissimo dilecte filiole Wormatie patri, domno suo A. episcopo, G.
infirmus et inutilis, summi patrisfamilias vespertinum denarium. -
Mallem aures domini mei prosperis semper letificare, quam adverso
quolibet nuntio quod non decet unctum Domini inquietare. Sed
quia vos mihi iam dudum precepisse memini, ne qua vos celem, que mihi
alicubi innotescant, precepto et voluntati vestre in huiusmodi
parerc non ignoro oportere. A proxima que nuper fuit dominica principes
regni, scilicet H. Coloniensis archiepiscopus, B.
Werzeburgensis episcopus, cum ceteris compluribus nunc usque Mogontia
se continent, multa consiliantes, multa tractantes, multa
conferentes. Huius conventus summam quia imtimare vobis certam non
possomus, quedam, que ipsis referentibus reperire nos contigit,
vobis scribere curavimus. Ferunt domnum imperatorem augustum veteris
existente causa odii vehementer animatum esse in A. ducem et
marchionem. Et ita
animatum, quod cunvocatis coram se principibus scilicet E., A.
marchionibus ceterisque principibus, qui tunc ibi
intererant, quantius ipsi A. ducatum suum et marcam iudicio abdicarent,
preceperat. Sed ipsi non id nisi in presentia et iudicio filii sui
H.
regis fieri debere accepto consilio responderunt.
Quo vocato, imperator iniuriam suam exposuit, filium suum, quantius A.
omnimodis insequeretur, ut iopse eum se diligere cognosceret,
postuvalit, simulque ducatum sibi iudicio abdicandum et nunciavit et
rogavit. Domnus vero H. rex etsi patri per omnia obedire et vellet
et deberet, memor tamen cuiusdam pacti, quod cum A. pepigerat, quod
pater rogavit, se non Posse nec debere exequi constanti animo
iuravit. Quod cum diu tractarent, patre semper et monitionibus et
minis, prece omnibusque huiuscemodi exhortationibus incumbente,
filio vero econtra obstinato animo et nil a priori sententia mutato
recalcitrante, tandem imperator huius doloris inmedicabili vulnere
tactus, cum ita filium sue voluntati deesse videbat, ante ora omnium
iam prorsus elinguis sibi excidebat, et neque loquens neque videns
neque quemquam presentium ut videbatur agnoscens et ita in extasy
mentis positus, inter brachia tollentium in lectum collocatur. Post
aliquanta ad se ipsum rediens, convocari iterum iubet filium ad se et
principes. Quibus convocatis, sciens quia cor contritum et
humiliatum Deus non despicit, sese ad pedes filii sui humotenus
proiecit, lacrimis multum obtestatus, quatinus recordari dignaretur
patris, ne inimicis gaudium augeret, ne regno dedecus, ne sibi inf
amiam pararet, dum a patre discordaret, ne discordando fieret
Absalon, dum pacifice vivere posset Salomon. Motus tandem filius piis
lacrimis patris ad se rediit, rediit inquam ad se, quia exivit a
serediit vero ad se, dum rediit ad ohedientiam, ad preceptum, ad
voluntatem patris. Sed ita rediit, iuramentum, quod A. fecit, patri
aperuit eiusque iuramenti E. episcopum auctorem fuisse retulit. Quod
cum imperator vehementer iratus ab E. episcopo an ita esset
requireret, ille non dissimulavit, non negavit, sed se id ea causa
fecisse memoravit, quatinus A. regi fidum faceret, qui non aliud esse
iuramentum dixit, ni quod absque iuramento custodiri oporteret,
scilicet ne sibi in bonis Breis darnpno esset, ni forte ea iudicio
perdidisset. Quo percepto imperator vehementissime in episcopum
animatus, inconvenientibus et multimodis conviciis cum magna
verecundia et pudore limen excedere, carninadam egredi precepit. Quo
facto, redivit ad iudicium abdiccaturque A. ducatus et marcha.
Ergo
dicunt ipsum A. confisum Cruvvatis et Mirmidonibus regle potestati
velle resistere. Cuius occasionis timore cessabunt domi
Bavvarii
ab indicta expeditione, marcham vero ipsius A. ferunt commissam esse
cuidam A. de L., ducatum autem nulli adhuc esse,
commissum,
pro quo petendo domnus Cuono in
ista epdomada ad curtim proficiscitur. - Ad ultimum nisi infirmitas
corporis me maxima
detineret,
videre vos tam diu non distulissem. Verum tamen, vita comite, videbo
vos citissime, et que nunc non scribo, tunc presens loquor
vobis. Valete.
D:
MdC 3 nr. 250, Ält. Wormser Briefslg. nr. 27. Nur ältere
Drucke verzeichnet Lhotsky, Quellenkunde, 170.
Der
Empfänger des Schreibens, Bischof
Azecho von Wurms (reg. 1025-1014),
war von KONRAD
II. eingesetzt und
stand dessen Gattin
sowie HEINRICH III. und
der Königin Gunhild nahe: er war
demnach allgemein bemüht, über die Geschehnisse am Kaiserhof
informiert
zu sein. Vgl. Bulst, Ält.
Wormser Briefslg., 4 Anm. 14, und ders., Azecho, in: Neue Deutsche
Biographie1, 1953, 474. - Die Gewährsleute
des
Verfassers sind Erzbischof Pilgrim
von Köln (reg. 1021-1036;
das "H." wohl irrtümlicher Bezug auf seinen Nachfolger Hermann, reg.
1036-1056;
vgl. Bulst, Ält. Wormser Briefslg., 50 Anm. 1) und Bischof Bruno von Würzburg
(reg. 1034-1045, vorher Kanzler
KONRADS II.;
er war ein Bruder Konrads des
Jüngeren!). - Bei den erwähnten Markgrafen handelt es
sich um Ekkehart von Meißen
und den BABENBERGER Adalbert. - A. de L. ist Arnold (II.) von Lambach; vgl. unten 88. -
Unsicher bleibt die Deutung des
Volksnamens Myrmidonen. Die bei griechischen Autoren der Antike
vorkommende Bezeichnung hat Jaksch, Kärnten 1, 179, auf die
Kärntner selbst bezogen, Bu1st, Ält. Wormser Briefslg., 51
Anm. 3, auf die Ungarn; Wahnschaffe, Kärnten, 22 Anm. 68, denkt
allgemein
an Freunde
oder Verbündete des EPPENSTEINERS
und spricht, sicher zutreffend, von einer „gelehrten Reminiscenz". Die
parallel mit
den
Kroaten genannten Myrinidonen sind aber doch sehr wahrscheinlich
gleichfalls als Volk aufzufassen, und da ein gewisser Rückhalt
Adalberos
an den Kärntnern zu selbstverständlich ist und allenfalls an
erster Stelle zu erwarten wäre, dürfte die Deutung von Bulst
das
Richtige
treffen, wie sie auch der historischen Situation am besten entspricht.
- Vgl. allg. unten 90-96,129,131.